H. P. Lovecraft

Howard Phillips Lovecraft

schrijvers of denkers zijn die hun tijd vooruit zijn.

Het is iets dat ook op lijkt te gaan voor de Amerikaanse schrijver van griezelverhalen H.P. Lovecraft. Pas na zijn dood werden zijn verhalen bij een groter publiek populair. Hij leek in een hoek geplaatst te worden van pulpverhalen. Toch is met name daar de laatste jaren een soort verandering te zien. Steeds meer is zijn werk onderwerp van serieuze studie.

Howard Phillips Lovecraft werd geboren op 20 augustus 1890 in Providence, Rhode Island. Zijn beide ouders waren geestelijk instabiel. Zijn vader, Winfield Scott Lovecraft, was een handelsreiziger die op een avond ergens in een hotel in Chicago instortte. Hij werd opgenomen in een ziekenhuis waar hij vijf jaar later, in 1898, overleed, waarschijnlijk aan de gevolgen van syfilis.

Hij werd opgevoed door zijn moeder, Sarah Susan Phillips Lovecraft, twee tantes en zijn grootvader. De familie was niet onbemiddeld en ze bewoonden een groot huis in een beter deel van de stad. De kleine Howard was een intelligent kind. Op driejarige leeftijd kon hij lezen en toen hij zeven was had hij geleerd te schrijven. Op vijfjarige leeftijd las hij 'Verhalen van 1001 Nacht' en gaf hij zichzelf de bijnaam Abdul Alhazred, de naam die hij later zou gebruiken voor de schrijver van de

'Necronomicon'. Hij interesseerde zich voor natuurkunde en astronomie.

Als jongen was Lovecraft een nerveus en ziekelijk type. Het had tot gevolg dat hij erg verlegen was en een voorkeur leek te hebben om alleen te zijn. Dat bleef ook zo toen hij ouder werd. In plaats van mensen te ontmoeten schreef hij liever brieven. Er is een schatting dat hij tijdens zijn leven zo'n 10.000 brieven zou hebben geschreven, waarvan sommige zo'n 60 tot 70 bladzijden lang waren.

Edgar Allan Poe

Op achtjarige leeftijd ontdekte hij de verhalen van Edgar Allan Poe, waarna hij op zoek ging naar andere schrijvers van soortgelijke verhalen. Niet al te lang daarna ging hij zelf verhalen schrijven. Hij maakte zelf krantjes waarin hij schreef over natuurkundige en astronomische onderwerpen. Later toen hij naar de High School ging schreef hij voor ‘officiële’ bladen, zoals The Providence Tribune en The Providence Evening News.

Zijn grootvader stierf toen hij veertien was en daarna ging het snel bergafwaarts met de financiën. De familie moest verhuizen naar een kleiner huis. Het was voor iedereen wennen om van een groot en mooi huis in een goede buurt te moeten verhuizen naar een veel kleinere woning in een ‘mindere’ buurt. Lovecraft had er erg veel moeite mee en raakte erdoor in een depressie. Maar door de aantrekkingskracht van hetgeen hij op school leerde leek hij erover heen te komen. Vier jaar later echter stortte hij toch in en moest hij van school af zonder diploma. Tot 1913 leefde hij

vrijwel afgezonderd van iedereen, behalve van zijn moeder met wie hij een vreemd soort haat-liefde verhouding had. Zij was nog altijd niet over de ziekte en de dood van haar man heen.

Howard Phillips Lovecraft

Die afzondering werd plotseling beëindigd toen hij in 1914 in een woordenstrijd terecht kwam met een schrijver van liefdes verhalen in een ‘pulpblad’, The Argosy. Hij verweet de man dat hij slecht schreef. Het leverde een vinnige pennenstrijd op. Lovecrafts woordkeuze viel op. Hij formuleerde zijn antwoorden in dichtvorm gebaseerd op 18e eeuwse Engelse dichters, zoals Dryden en Pope. Hij werd hierdoor benaderd door een groep amateur schrijvers die een eigen organisatie had opgericht. Door lid te worden van die

organisatie kreeg hij weer contact met andere mensen. Hij begon nu ook weer verhalen te schrijven. 'The Tomb' en 'Dagon' verschenen kort na elkaar in de zomer van 1917.

Howard Phillips Lovecraft

In 1919 stortte zijn moeder geestelijk in. Ze werd opgenomen in hetzelfde ziekenhuis als haar man en ook zij zou er niet meer uit terug keren. Haar dood op 24 mei 1921 was te wijten aan een verkeerd uitgevoerde galblaasoperatie. Lovecraft was er kapot van, maar ging toch twee maanden later naar een bijeenkomst van amateur schrijvers in Boston. Daar ontmoette hij Sonia Haft Greene. Zij was een Russische jodin en zeven jaar ouder. Ze leken elkaar wel te liggen. Zij had een hoedenwinkel in New York en hij leek succes te hebben met zijn verhalen. In 1924 trouwden zij. Hij trok bij haar in en verhuisde dus naar New York.

Het was een wereld van verschil. Providence was in wezen

Howard Phillips Lovecraft

een provinciestad, New York was een smeltkroes van alle mogelijke volken en culturen. In het begin leek het hen voor de wind te zullen gaan. Hij verkocht geregeld zijn verhalen aan het tijdschrift Weird Tales en haar winkel liep goed. Maar ze waren nog niet bij elkaar of ze kregen tegenslag op tegenslag te verwerken. De financiën van haar winkel waren blijkbaar niet goed geregeld en ze ging failliet. Daarna liet haar gezondheid het afweten en moest ze naar een sanatorium. Lovecraft’s inkomen was te klein om hen te onderhouden. Hij zocht naar werk, maar dat was er niet voor een vierendertigjarige man zonder werk-ervaring.

Nog geen jaar na het huwelijk besloot zij naar Cleveland te verhuizen om daar te gaan werken. Lovecraft verhuisde naar een huis in een slechter deel van de stad, in de wijk Brooklyn.

Howard Phillips Lovecraft

In de verhalen die hij in die periode schreef, The Horror at Red Hook en He kwam duidelijk naar voren dat hij het in de grote stad niet naar zijn zin had.

Tenslotte verhuisde hij in 1926 terug naar Providence, naar zijn tantes. Deze laatsten, die zich vanaf het begin tegen het huwelijk hadden gekeerd, verboden Sonia om daar ook naar toe te komen om een winkel te openen. Het huwelijk hield niet lang meer stand. In 1929 werd de scheiding uitgesproken.

In het begin van de jaren dertig reisde hij nog wel, maar zat hij vooral thuis om te schrijven. Zijn beste verhalen, zoals The Call of Cthulhu, At the Mountains of Madness en The Shadow out of Time ontstonden in die periode. Hij correspondeerde met veel mensen, waaronder veel jonge schrijvers, zoals August Derleth, Donald Wandrei, Robert Bloch en Fritz Leiber. Hij werd gerespecteerd als schrijver van vreemde verhalen en om zijn kennis van New England, de streek waar de meeste van zijn verhalen zich afspeelden.

Hij was niet bijzonder fanatiek om zijn verhalen gepubliceerd te krijgen. Soms waren het vrienden die ze voor hem opstuurden. Een aantal werd gepubliceerd in het blad Weird Tales. Hij leefde van een kleine erfenis en van kleine bedragen

die het bewerken van werk van anderen soms opbracht.

In 1932 stierf een van zijn tantes en verhuisde hij naar de andere tante. Zijn verhalen waren ondertussen steeds langer en ingewikkelder geworden. Het werd moeilijker om ze geplaatst te krijgen. Daarom hield hij zich in die periode steeds meer bezig met het ‘herschrijven’ van verhalen van anderen. Door de grote economische crisis ging hij ook meer nadenken over politiek en economie. In 1936 werd hij opgeschrikt door de zelfmoord van Robert E. Howard, de schrijver van onder andere de ‘Conan’- verhalen, een van zijn beste correspondentievrienden. In de winter van 1936 - 37 werd hij zelf ziek. Toen hij op 10 maart naar het ziekenhuis ging bleek hij kanker te hebben. Daaraan overleed hij vijf dagen later.

Howard Phillips Lovecraft's graf

Werk
Het waren zijn vrienden zoals August Derleth (1909 - 1971) die na Lovecraft's dood zorgden voor de verspreiding van diens werk. In 1939 richtte hij, samen met een andere correspondentievriend Donald Wandrei, een uitgeverij op: Arkham House. Daar verschenen in de jaren die volgden niet alleen de bundels verhalen van Lovecraft, maar ook van andere schrijvers, zoals Clark Ashton Smith, Robert Bloch.

Voor veel van zijn lezers wordt de naam Lovecraft bijna als een soort synoniem gebruikt voor het 'onderwerp' van een aantal van zijn verhalen. Het gaat hierbij om de zogenaamde Cthulhu Mythe. Deze naam komt niet van Lovecraft zelf, maar is door latere schrijvers er als het ware op geplakt. Er is een dertiental verhalen waarin Lovecraft een soort onderliggend verhaal gebruikt over vreemde goden uit lang vervlogen tijden. Deze Great Old Ones beheersten lang geleden de aarde, maar werden verdreven. Maar ze verdwenen nooit helemaal. Ze verblijven in een soort slaap op verschillende plekken onder de aarde, onder de zee, onder het ijs, in andere dimensies of op andere planeten. Maar ze zijn nog altijd gevaarlijk. Zelfs in hun slaap hebben ze een invloed op het handelen van mensen.

Lovecraft zelf gebruikte 'ingrediënten' van andere schrijvers, zoals Edgar Allan Poe (Arthur Gordon Pym's einde in The Narrative of A. Gordon Pym), Arthur Machen (zijn Little People en diens 'god' Nodens), Ambrose Bierce (An Inhabitant of Carcosa), Algernon Blackwood en Robert W. Chambers (The King In Yellow).
Op zijn beurt werden onderdelen van de mythe die Lovecraft bedacht weer gebruikt door andere schrijvers. Er waren tijdgenoten zoals Clark Ashton Smith en Robert Bloch die elementen gebruikten, maar er ook dingen aan toevoegden. Latere schrijvers, zoals Ramsey Campbell, Brian Lumley en Colin Wilson hebben dat op hun beurt ook gedaan.

Het is altijd wat pretentieus om te praten over de 'betekenis' van een schrijver of zijn werk. Maar in het geval van Lovecraft is dat verleidelijk, omdat hij het eigenlijk zelf al heeft geprobeerd aan te geven. Het lijkt neer te komen op de ervaring van de twintigste eeuwse mens die ontdekt wat in voor 'ruimte' hij eigenlijk leeft. Door de ontdekking dat het heelal 'oneindig' is en we als mens misschien wel als 'toeval' zijn ontstaan, is onze ervaring van ons bestaan veranderd. In plaats van het belangrijkste schepsel op aarde, zijn we plotseling gereduceerd tot 'niets'. In The Call of Cthulhu schreef Lovecraft:

'We live on a placid island of ignorance in the midst of black seas of infinity, and it was not meant that we should voyage far. The sciences, each straining in its own direction, have hitherto harmed us little; but some day the piecing together of dissociated knowledge will open up such terrifying vistas of reality, and our frightful position therin, that we shall either go mad from the revelation or flee from the deadly light into the peace and safety of a new dark age.'

Of in de vrijwel letterlijke herhaling in The Shadow out of Time:

'The most merciful thing in the world… is the inability of the human mind to correlate all of its contents. We live on an island of ignorance in the midst of black seas of infinity, and it was not meant that we should voyage far...'

Het kost niet veel moeite om hierin een reactie te zien van een streng gereformeerde dominee ten aanzien van het klonen van mensen of de mogelijkheden om mensen genetisch te manipuleren. Het is de reactie van iemand die niet gelooft dat mensen goed om kunnen gaan met de mogelijkheden om het menselijke leven te veranderen.

Een andere interpretatie richt zich op psychologische aspecten. Hier worden de beschrijvingen van de 'Great Old Ones' en hun volgelingen op aarde vaak gezien als uitingen van Lovecraft's psyche. Maar het is ook heel goed mogelijk om ze te zien als waarschuwingen. In die zin zijn ze te vergelijken met het monster van Frankenstein en komt de waarschuwing van één van de hoofdpersonen uit The Case of Charles Dexter Ward ons wel erg bekend voor: 'Roep niet op wat je daarna niet meer uit kan bannen!'

De 'Great Old Ones' bedreigen voortdurend ons bestaan. Als zij zouden ontwaken betekent dat het einde van de wereld. Toch zijn er op aarde steeds weer volgelingen actief die niets anders lijken te willen dan dat. Soms zijn dat individuen die zich hebben gestort op vreemde magische werken, waarvan de Necronomicon het belangrijkste is, soms zijn dat groepen mensen (bijna altijd als bijna gedegenereerde wezens beschreven) die in afzondering vreemde rites uitvoeren.

De individuen zijn vrijwel altijd overgevoelige eenlingen met wie het vrijwel altijd slecht af loopt. In The Dreams of the Witchhouse is het een student die hard moet studeren, maar die doordat hij op een verkeerde plek woont in feite in een verkeerd aflopend mysterie wordt mee gezogen. Of het gaat om mensen waarvan de vrienden ten onder gaan. Soms overleeft iemand de gebeurtenissen, zoals in The Shadow out of Time, maar dan zal hij zijn leven lang zich het blijven herinneren.

De groepen lijken een stap verder te zijn gegaan. De kenmerken van hun gedrag en de beschrijvingen van hun gezang doen vermoeden dat ze als het ware in trance zijn. Het doet denken aan praktijken in bijvoorbeeld voodoo-rituelen waarbij mensen buiten zichzelf raken en dan bezeten lijken te worden door hetgeen ze oproepen. Typisch genoeg zijn het

altijd mensen met een andere cultuur of bewoners van de een of andere achterbuurt. Hier speelden zijn ervaringen in New York ongetwijfeld een rol. Er zit zeker ook een racistische element in. Ook uit zijn brieven komt duidelijk naar voren dat hij mensen van een ander ‘ras’ niet als zijn gelijken kon zien.

Invloed en beïnvloeding
Gezien de hoeveelheid magische boeken en rituelen die worden beschreven is het nauwelijks verwonderlijk dat er veel magische genootschappen zijn en zijn geweest die er gebruik van hebben gemaakt. Zo heeft Kenneth Grant, zelf benoemd hoofd van een magische orde in Engeland, uitgebreid geprobeerd om de werken van Lovecraft en Aleister Crowley op elkaar af te stemmen. Oppersatanist Anton LaVey heeft elementen van de mythe gebruikt in zijn Satanische Rituelen, net als Pete Carroll in zijn werken voor de 'Illuminates of Thanateros'. In al de gevallen lijkt het erop alsof met name het psychologische doel een soort omkering is van Lovecraft's waarschuwing. Roep van alles op om jouw doel te dienen.

Satanisten en beoefenaars van de Chaos magie hebben ordes opgericht als 'Order of the Trapezoid', 'Esoteric Order of Dagon' en 'Starry Wisdom Group'. Termen die bekend zijn uit Lovecraft’s werk.

Op literair gebied wordt Lovecraft's werk soms gerekend bij het Magisch Realisme. Het is een stroming waarin het schijnbaar gewone wordt uitvergroot en tot iets wonderbaarlijks gemaakt.

Latijns-Amerikaanse schrijvers als Borges en Garcia Marquez worden er onder gerekend, maar ook schrijvers als Meyrink en Lampo. Anders dan de meeste schrijvers in deze stroming werkt Lovecraft met schijnbaar enthousiasme duistere dingen uit die met zwarte magie te maken hebben. Vandaar dat veel

mensen hem tot de schrijvers van occulte literatuur rekenen. Veel lezers nemen hem serieus omdat hij elementen van de hedendaagse wetenschap lijkt te verbinden met oeroude overleveringen. In The Dreams of the Witch-House ziet de hoofdpersoon, Walter Gilman, vreemde figuren in zijn nachtmerries. Het is een enge heks, Keziah Mason, haar huisgeest Brown Jenkin, en een 'Zwarte Man'. Tegelijkertijd studeert Gilman onder andere quantum mechanica. Hij wordt achtervolgd door vreemde vormen met onbeschrijflijke hoeken. Aan het eind blijkt dat al deze fenomenen manifestaties zijn van de heks en haar huisgeest.

Voor occultisten is er geen twijfel mogelijk. De wereld die wij kennen heeft een pendant, een wereld van geesten, demonen en andere wezens. Magische rituelen zijn ervoor bedoeld die wezens op te roepen en voor ons te laten werken. Daarbij moet je wel enige voorzichtigheid in acht nemen, want deze wezens zijn erop uit om onze wereld binnen te dringen. Elke fout van de magiër wordt afgestraft. Vandaar dat de 'toverboeken' die Lovecraft bedacht voor zijn verhalen ondertussen ook 'echt' zijn geworden. Er bestaan twee versies van zijn beroemdste boek, de Necronomicon. Daarin staan rituelen en fragmenten van rituelen die doen denken aan hetgeen er is overgeleverd van de middeleeuwse toverboeken, zoals De Sleutels van Salomo.

Er zijn plaatsen op deze wereld waar het contact met die andere wereld makkelijker lijkt, waar soms vreemde verschijnselen worden waargenomen die volgens kenners een glimp van die andere wereld laten zien. Schrijvers als Lovecraft creëren dit soort plaatsen in hun werk. Zijn Arkham is gebaseerd op het beruchte Salem van de heksenprocessen aan het einde van de 17e eeuw. Veel verhalen spelen zich af in New England, waar vreemde verhalen de rond doen over oude grafheuvels van indianen. Hij doet een beroep op de oeroude angst van mensen voor bossen en bewoners van bossen.

Je moet niet bang zijn om die angsten te overwinnen. De meeste van Lovecraft's personen zijn wèl bang. Soms worden ze meegezogen door de gebeurtenissen, soms ook worden ze vergezeld van vrienden die blijkbaar vastbesloten zijn die bron van hun angsten te confronteren. Is het wonder dat zulke confrontaties slecht aflopen? Grafrovers en inbrekers komen op een afschuwelijke manier aan hun eind, kunstenaars verdwijnen schijnbaar spoorloos en geleerden moeten hun experiment bekopen met de dood.

Nee, in Lovecraft's wereld heb je alle reden om bang te zijn. Voorwaarde is wel dat je in kleine afgelegen plaatsen moet wonen om er als buitenstaander iets van te merken. In de grote stad kan je het hoogstens tegen komen als blijkt dat je buren ineens 'vreemd' gaan doen. Wat is er aan de hand met je bovenbuurman als er plotseling lekkage op treedt?