Een Engelsman in El Dorado

Zoeken naar goud
In mei 1595 verschenen er vijf Engelse schepen voor de monding van de Orinoco, aan de kust van het huidige Venezuela. Het was een expeditie, geleid door Sir Walter Ralegh(13), op zoek naar het legendarische ‘goudland’, El Dorado. Ralegh was ervan overtuigd dat er ergens in het achterland van Guyana, zoals het toen werd genoemd, een groot meer was. Aan de oever van dat meer, zou Manoa liggen, een stad gesticht door de Inca’s, waar men enorme rijkdommen aan goud en sieraden zou kunnen vinden.

Het verhaal over El Dorado deed al jaren de ronde. In het begin van de zestiende eeuw waren het Spanjaarden die ernaar op zoek gingen. Men was ervan overtuigd dat het bestond, het was alleen moeilijk te vinden.

Berucht is het verhaal van de Baskische avonturier Lope de Aguirre. Hij maakte deel uit van een expeditie die in september 1560 uit Lima vertrok. Op nieuwjaarsdag 1561 namen muiters de macht over en leidde met name Aguirre de tocht op zoek naar El Dorado.
Het werd een debacle. Van de 370 Europeanen die aan de tocht begonnen werden er 150 vermoord of onderweg achter gelaten. Onderweg raakte Aguirre er overigens van overtuigd dat El Dorado niet bestond. Op 4 juli 1461 bereikten de overlevenden de kust van de Atlantische Oceaan. Een half jaar later werd Aguirre bij schermutselingen aan de Venezolaanse kust gedood.

De zoektocht ernaar werd gehinderd door de gebrekkige geografische kennis. Ook Raleghs reis werd erdoor bemoeilijkt. Niet alleen bestond het meer niet waar hij naar zocht, ook zijn idee dat de Inca’s zich zo noordelijk hadden gevestigd klopte niet.

'Het goudryk gewest Guiana tot de Drywerjze Scheepstogten van den Ridder Walter Ralegh afgebakend.'

El dorado was oorspronkelijk waarschijnlijk ‘de gouden man’. Op de hoogvlakte van de Andes leven de Muisca of Chibca, een indianenstam. Zij hadden voor de komst van de Europeanen een rite waarbij een stamhoofd eens per jaar werd ingesmeerd met een kleverige stof. Daarna werd hij als het ware ‘bestoven’ met goudstof. Zo werd hij letterlijk een gouden man. In een vlakbij gelegen meer werd hij daarna ondergedompeld. Zo raakte hij het goud weer kwijt. Ook werden er gouden voorwerpen in het meer gegooid, als offer. De indianen hebben herinneringen aan deze rite verteld aan de Europeanen, die daarna op zoek gingen naar de oorsprong van ‘al dat goud’.

Het Caribische gebied

Al in de eerste verhalen die de Spanjaarden over deze streek schrijven, is er sprake van een dagelijks ritueel. Bovendien was er geen sprake meer van een indianendorp, maar van een paleis met veel rijkdom.

In het gebied wordt overigens wel goud gevonden. Maar de Europeanen kwamen er om te plunderen, niet om te graven. Ze namen geen gereedschap mee om in de grond te gaan wroeten. De indianen deden (en doen) dat wel. Het gebied levert ook nu nog redelijk wat gouderts. In de negentiende eeuw was er een tijdlang een goudkoorts die maakte dat het land even de grootste goudproducent ter wereld was. Tegenwoordig is men eerder beducht om de ecologische gevolgen van het voortdurende zoeken naar goud in het tropisch regenwoud.

Walter Ralegh
Sir Walter Ralegh werd geboren in 1552. Hij behoorde tot de landadel van Devonshire. Op zeventienjarige leeftijd nam hij dienst als vrijwilliger in het leger van de Franse hugenoten. In 1572 studeerde hij in Oxford.

Ook de zeevaart trok hem blijkbaar. In 1578 nam hij deel aan een mislukte expeditie om de beroemde noord-west passage te vinden.

Er was een stemming in Engeland in de tachtiger jaren van de zestiende eeuw dat het tijd werd dat Engeland zijn aandeel in de kolonisatie van de nieuwe wereld zou opeisen. Walter Ralegh speelde daar een niet onbelangrijke rol in.

In 1585 en 1587 had Ralegh de kolonisatie georganiseerd van een stukje kustgebied in Noord-Amerika. Het was vernoemd naar Elizabeth I, ‘the virgin queen’, als Virginia. De eerste op Roanoke Island, was aanvankelijk redelijk succesvol. De bevolking van de tweede kolonie, ongeveer honderd mensen, verdween spoorloos. Tot op de dag vandaag is het een raadsel. Het enige dat men terug vond waren wat letters, gekrast op een boom.

In die jaren was Walter Ralegh populair aan het hof. Helaas was dat tien jaar later wel anders. Hij was voorbij gestreefd door andere, vaak jongere mannen. Bovendien was hij, zonder Elizabeth’s toestemming getrouwd met één van haar hofdames. Verbannen van het hof had hij een groep vrienden en kennissen om zich heen verzameld die in die jaren onder verdenking waren gekomen van zaken als atheïsme. Eén van de leden van die groep was Christopher Marlowe, de beroemde toneelschrijver (onder andere van Faust). Ralegh schreef ook gedichten, een reisverslag en een ‘History of the World’.

De afstand van de gunsten van het hof en het gegeven dat de expedities naar Virginia hem alleen maar geld gekost hadden, maakten dat Ralegh extra gevoelig was voor het goud en de kostbaarheden die er eventueel uit El Dorado vielen weg te halen. Eventueel een wig drijven tussen de diverse Spaanse bezittingen aan de kust was daarbij mooi mee genomen.

De expeditie
Op donderdag 6 februari 1595 was Walter Ralegh met drie schepen vanuit Plymouth naar Guyana vertrokken. Onderweg raakte hij één van zijn schepen uit het oog, maar wist twee kleine Spaanse schepen en een Vlaams schip te bemachtigen.

Op zondag 22 maart kwamen ze zo voor de kust van Trinidad. Het eerste contact met de Spanjaarden was vreedzaam, maar dat veranderde snel toen de Engelsen een Spaanse vestiging overvielen. Ze namen de gouverneur gevangen in de hoop dat die hen meer over de achterlanden kan vertellen. Ook sloten ze vriendschap met de indianen om dezelfde reden.

Het was ondertussen midden-mei toen Ralegh met ongeveer 100 man in roeiboten vertrok. Ze zochten een ingang naar het

achterland door de Orinocodelta. Waarschijnlijk volgden ze de loop van de Cano Manamo. Modder, zweet en stank vergezelden ze. Het kan onmogelijk zo heroïsch zijn geweest als de verslagen van die tijd suggereren.

Mangroveboom

De delta van de Orinoco is een enorm groot gebied in het noordoosten van het huidige Venezuela. Voor Walter Ralegh was het slechts de doorgang naar het beloofde goudland. In de delta was hij afhankelijk van het getij. Slechts langzaam kwamen ze vooruit. Vaak verdwaalden ze tussen de mangrovebossen.

Het enige voedsel dat ze konden vinden was fruit. Ook waren er vogels in allerlei soorten en maten. Ralegh verbaasde zich over de aantallen en de kleuren.

Na ongeveer 9 dagen ontmoetten ze de eerste indianen. Het is moeilijk uit te maken van welke stam ze waren. Wel was Ralegh enthousiast dat ze tabak kenden en het gebruikten voor rituelen. Tabak wordt overigens in deze contreien nog steeds gebruikt door shamanen, zoals elders coca en yagé worden gebruikt. Enige jaren later ontstond er in Engeland een hele polemiek rond het gebruik van tabak. De één wees het af als genotsmiddel voor de heidenen, de ander prees het aan als middel om tot rust te

komen.

Eind mei begon het gemor onder de bemanning. Ralegh verzon toen maar dat ze vlak bij hun doel waren. Als een droombeeld schoof het als het ware voor hun uit. Nog drie dagen, nog twee dagen…
Maar alles leek steeds weer verder weg te liggen dan gedacht. De jungle was dichtbegroeid, de doorgang werd soms wel erg smal en de indianen waren ook al vaag met hun aanwijzingen.

Tenslotte kwamen ze rond 1 juni uit de delta te voorschijn. Ze konden nu uitkijken over vlakten en zagen in de verte bergen liggen. Hoe verder ze nu echter de rivier opvoeren hoe duidelijker het werd dat ze El Dorado niet zouden vinden. Op 14 juni hield het op. Watervallen en stroomversnellingen maakten verder reizen onmogelijk.

De terugtocht naar de schepen voor de kust ging snel. Al rond de 20e kwamen ze er aan. Voor ze terug naar Engeland gingen, overvielen ze ‘nog even’ een Spaanse nederzetting aan de kust. Dat werd echter een complete mislukking. Ralegh verloor er een kwart van zijn mensen.

Uiteindelijk kwam hij begin september 1595 weer in Plymouth aan.

Een slecht einde
Met Walter Ralegh liep het niet best af. Door de mislukking van de Guyana expeditie werd hij niet opnieuw aan het hof toegelaten. Vervelender was het dat hij in 1603 bij de troonsbestijging van James I, werd beschuldigd van een complot tegen de man. Ook in de gevangenis bleef hij bezig met El Dorado. In 1607 stelde hij voor om een nieuwe expeditie uit te rusten. Tenslotte kreeg hij daar in 1616 toestemming voor.

Onder strenge voorwaarden, waaronder die dat hij Spaanse bezittingen met rust zou laten, kon hij in juni 1617 vertrekken. Met twintig schepen zette hij daarna koers naar Guyana. Ze arriveerden daar in november. Ralegh was gedurende vrijwel de hele reis ziek geweest.

Op 2 januari 1618 overviel een deel van zijn vloot toch een Spaanse nederzetting. Vanaf dat ogenblik was Ralegh’s lot bezegeld. Bovendien kwam bij de overval ook nog zijn eigen zoon om.

Teleurgesteld en gedesillusioneerd keerde hij terug naar Engeland. Daar was het einde snel en genadeloos. Op donderdag 29 oktober 1618 werd hij onthoofd.

Literatuur
Charles Nicholl, The Creature in the Map, Sir Walter Ralegh’s Quest for El Dorado, , Vintage, London, 1996

Walter Ralegh