De Zangen van Maldoror

Men vermoedt dat de moeder zelfmoord had gepleegd, ook al omdat de jongen in de zomervakantie bij zijn oom bleef. Hij ging op school in Tarbes, in Zuid-Frankrijk (ten noorden van de Pyreneeën). Volgens de schoolrapporten was hij een ijverige, maar geen uitzonderlijk goede leerling. Van 1863 tot 1865 ging hij naar het lyceum in Pau.

Daarna werd het spoor onduidelijk. In zijn paspoort stond voor mei 1867 een nieuw visum voor Montevideo, en zelfs de naam van het schip voor de reis. Het lijkt waarschijnlijk dat hij terug in Montevideo is geweest, maar zeker weten doet men het niet. Eind 1867 is hij in Parijs. In augustus 1868 verscheen de eerste Chant anoniem als aparte brochure van 32 bladzijden.

Wanneer Ducasse precies naar Parijs kwam weet men ook niet. Drie jaar lang woonde hij in de omgeving van het centrum. Toen hij stierf leefde hij in een typisch gemeubileerd appartement dat werd verhuurd aan mensen die voor langere tijd in de stad verbleven.

De legende wil dat Ducasse vooral 's nachts schreef en de gewoonte had om zijn eigen teksten luid te declameren en zichzelf daarbij te begeleiden op de piano. Hij leefde van de toelages van zijn vader, die hij had geprobeerd te overtuigen dat hij schrijver wilde worden.

Oorspronkelijk zou het boek in oktober 1869 uitkomen, maar de uitgever liet het afweten, uit angst voor censuur. Hij verwees Ducasse naar een Belgische uitgever, die het werk in 1870 uitbracht. In april en juni van dat jaar komen Poésies I en Poésies II uit.

De Zangen van Maldoror passen in de traditie van Romantische Decadenten en van het Symbolisme. De schrijver verbergt zich bijna volkomen achter het werk. Ducasse nam het pseudoniem aan van 'Comte de Lautréamont'. De naam Lautréamont is

zonder veel twijfel afgeleid van de titel van een boek van Eugène Sue, Latréamont, uit 1838. De naam 'Maldoror' levert meer moeilijkheden op. Waarschijnlijk is het een verbastering van 'Mal d'Aurore', dat 'Vervloekt ochtendlicht' zou kunnen betekenen (2), wellicht dan een verwijzing naar de gevallen engel Lucifer. Zoals Camus zegt in De Mens in Opstand:

'God is niet dood, maar diep gezonken, en tegenover de gevallen godheid plaatst de dichter zijn Maldoror als de conventionele cavalier in de zwarte mantel, de Vervloekte(3).'

En inderdaad, de Zangen van Maldoror doet soms denken aan het theatrale van de 'Gothic Novel', een traditie uit Engeland, waar vervloekte helden als Frankenstein (Mary Shelley) en Melmoth the Wanderer (Charles Maturin) in thuis horen.

In oktober 1870 legden de Duitsers het beleg rond Parijs. De Frans-Duitse oorlog was uitgebroken op 19 juli van dat jaar en de Fransen waren hem hard aan het verliezen. Algauw leden de mensen in de stad honger en was er gebrek aan brandstof. Op 24 november stierf Isidore Ducasse. Zijn overlijdensbericht luidde:

'Isidore Ducasse, schrijver, leeftijd 24, geboren in Montevideo (Zuid-Amerika), overleed, hedenochtend om 8 uur, in zijn woonplaats, Rue de Faubourg, Montmartre, no.7; ongetrouwd(4).'

Werk
Zijn leven en werk zijn consistent in hun mysterie. In Maldoror zegt hij: 'Ik weet dat mijn vernietiging compleet zal zijn.'

We zijn, door het gebrek aan biografische gegevens, in feite aangewezen op het werk om iets over de schrijver te weten te komen. En al vanaf de eerste regel van de Eerste Zang is die schrijver zich bewust van de lezer:

'De hemel geve dat de lezer, onbevreesd en voor een ogenblik even grimmig geworden als hetgeen hij leest, zonder te verdwalen zijn wilde ongebaande weg vindt door de troosteloze moerassen van deze sombere, giftige bladzijden; want indien hij bij het lezen niet beschikt over een onverbiddelijke logica en een geestelijke spankracht, die op het minst tegen zijn wantrouwen opwegen, dan zullen de dodelijke dampen van dit boek zijn ziel doordrenken zoals water dat in suiker dringt.(5)'

Overdreven? We leven in een tijd waarin veel mensen denken dat je door het kijken naar porno- of geweldfilms aangezet kan worden tot verkrachting of moord. Ducasse (of Lautréamont) waarschuwt dus bij voorbaat al zijn lezers.

'In enkele regels stel ik vast hoe goed Maldoror was in zijn eerste jaar, toen hij nog gelukkig leefde; dat is nu gebeurd. Later ontdekte hij dat hij boosaardig was geboren: een buitengewoon noodlot.(6)'

Wie is Maldoror? Bij het lezen van de Zangen is het duidelijk dat Maldoror tot op zekere hoogte dezelfde moet zijn als Lautréamont en Ducasse. Ervaringen, bijvoorbeeld van een zeereis, worden verteld als iets dat aan den lijve is ondervonden. Het heeft de 'Lautréamont-vorsers' voer gegeven voor de veronderstelling dat de Eerste Zang is geschreven na de terugkeer van zijn reis naar Montevideo.

Isidore Ducasse

Het is duidelijk: de Zangen zijn er voor degenen die naar ze wil luisteren. De lezer wordt meegesleurd in een soort maalstroom van vreemde en afschuwelijke gebeurtenissen. En dat in een taalgebruik dat voor de surrealisten aanleiding was om in Lautréamont één van hun voorlopers te zien.

In de Eerste Zang wordt een ontmoeting met een glimworm beschreven die hem (Maldoror) aanmoedigt een naakte vrouw te doden, want 'haar naam is prostitutie'. In plaats daarvan doodt hij de glimworm. Het stuk eindigt met:

'Daarom o volken, als u de winterstorm hoort huilen boven de zee en langs de kusten, of boven de grote steden, die reeds lang in de rouw zijn over mij, of door de koude poolstreken, zeg dan: 'Dat is niet de geest van God die voorbijgaat; het is slechts het hevige zuchten van de prostitutie, vermengd met het zware kreunen van de Montevideeër.' Ik zeg het u, kinderen. Daarom knielt vol mededogen neer, en mogen de mensen, talrijker dan de luizen, lange gebeden doen.(7)'

Vanaf het begin is Maldoror als een soort engel van het kwaad in een strijd verwikkeld met God, die verder als Schepper, Almachtige en 'hemelse schavuit' wordt aangeduid. Uit de Tweede Zang:

'God heeft de wereld geschapen zoals hij is: het zou van grote wijsheid getuigen, als hij heel even, slechts gedurende de tijd die nodig is om met een hamerslag het hoofd van een vrouw te verbrijzelen, zijn sterrengelijke majesteit vergat, om ons de geheimen te openbaren, te midden waarvan het leven verstikt, zoals een vis op de bodem van een bark.(8)'

'Toen ik niet vond wat ik zocht, lichtte ik mijn ontstelde oogleden hoger en hoger op, tot ik een troon bemerkte, die van menselijke uitwerpselen en goud was gemaakt, en daarop troonde met een idiote trots, in een doodskleed van ongewassen ziekenhuislakens, hij die zichzelf betitelt als de Schepper! In zijn hand hield hij de vergane romp van een dood mens en bracht die afwisselend van zijn ogen naar zijn neus en van zijn neus naar zijn mond, dan begrijpt u wel wat hij ermee deed.(9)'

Maldoror is een gedrevene. Zijn verschijnen betekent niet veel goeds. Vooral kinderen, jonge pubers, meisjes en jongens, moeten het ontgelden. Jongens worden meegelokt, door een bepaalde spanning te suggereren. Maldoror trekt ze als het ware mee over grenzen. Het betekent hun morele ondergang en soms ook hun dood. In de Vijfde Zang heeft hij het over zijn 'schandelijke voorliefde voor de bleke schooljeugd en voor de grauwe fabriekskinderen.'

'Wat een aardig jongetje zit daar op een bank, in de tuin van de Tuilerieën! Een man die er verdacht uitziet gaat met een verborgen bedoeling naast hem op dezelfde bank zitten. Wie is hij? Ik hoef het u niet te zeggen: want u zult hem aan zijn slinkse manier van praten herkennen.(10)'

In de Derde Zang is er het verhaal van de krankzinnig geworden vrouw die vertelt hoe haar dochtertje eerst werd verkracht door Maldoror en daarna werd gedood door diens buldog. Maldoror verminkt daarna het lijkje met 'een Amerikaans zakmes met tien of twaalf mesjes voor verschillend gebruik.'

Er gaat vrijwel geen enkele erotiserende werking uit van De Zangen van Maldoror. Ook niet in de beschrijving van een bordeel in de Derde Zang, waar vrouwen 'aan iedereen die binnenkwam het inwendige van hun vagina toonden, in ruil voor wat geld.' Als Maldoror naar binnen gaat krijgen we een vreemd verhaal te lezen over het afluisteren van een vreemde grote blonde haar die in een soort wanhopige monoloog het verhaal vertelt van hoe hij van het hoofd van zijn bezitter is afgeraakt.

Er lopen, kruipen en zwemmen nogal wat dieren door de zangen heen. In de Eerste Zang is er de al eerder genoemde glimworm, in de Tweede Zang is er een verhandeling over de luis ('De olifant laat zich aaien. De luis niet.') en de beschrijving van een vrijage met een wijfjeshaai, in de Derde Zang ontmoet Maldoror een draak en verandert zelf in een reusachtige arend, in de Vierde Zang beschrijft Maldoror zichzelf als een soort tehuis voor ongedierte en de Vijfde Zang bevat onder andere de beschrijving van een grote mestkever ('mooi als het beven der handen bij alkoholisme.')

De Zesde Zang is anders dan de vijf voorafgaande. Lautréamont presenteert het als 'een kleine roman van dertig

bladzijden'. Na een inleiding volgen acht korte hoofdstukken over hoe Maldoror de jonge Mervyn ('zestien jaar en vier maanden') verleidt en tenslotte doodt.

Hier vinden we ook de beroemde zinsnede waarmee Maldoror de schoonheid van Mervyn beschrijft:

'Hij is mooi als de intrekbaarheid van de klauwen van roofvogels of ook, als de onzekerheid van de spierbewegingen bij wonden in de weke delen van de achterste halsstreek of liever, als zo'n altijdwerkende ratteval, die steeds opnieuw door het gevangen dier wordt opgezet, die uit zichzelf een onbepaald aantal knagers kan vangen en zelfs werkt als hij onder stro verstopt is; en vooral als de toevallige ontmoeting van een naaimachine en een paraplu op een ontleedtafel!(11)'

Alex uit The Clockwork Orange

Lautréamont verenigt verschillende literaire personages en stromingen met elkaar. Invloeden van De Sade, de 'Gothic Novel', Byron en Baudelaire zijn terug te vinden. Na zijn herontdekking door de surrealisten is Lautréamont een beetje beschouwd als de archetypische rebel (onder andere in Camus' De Mens in Opstand). Een andere schrijver, Wallace Fowlie, vergelijkt hem met Alex uit The Clockwork Orange van Anthony Burgess (en van de gelijknamige film van Stanley Kubrick).

Het is altijd moeilijk om een indruk te geven van een literair werk van formaat, zeker als het gaat om een werk zoals Les Chants de Maldoror. Het gevaar is niet denkbeeldig dat iedere

'uitlegger' zijn eigen Maldoror schept. Isidore Ducasse was pas 24 jaar oud toen hij stierf. Zijn belang ligt verborgen in zijn werk, in de veelheid van interpretatiemogelijkheden, niet in de benauwende situatie dat één bepaalde groep of stroming zich 'de' Maldoror zou kunnen toe-eigenen.

Isidore Ducasse

Gedichten
In juni 1870 werden de Poésies van Isidore Ducasse gepubliceerd. Het pseudoniem was nu weggelaten. Minder bekend dan de Zangen zijn de 'gedichten' vaak bekritiseerd.

Het zijn dan ook in wezen geen gedichten, maar eerder 'maximen' (wetmatige uitspraken). Typisch genoeg echter blijken het bij nader inzien vaak verdraaide uitspraken van filosofen als Pascal en La Rochefoucault te zijn.

Ze lijken, meer dan de Zangen, in een bepaalde klassieke traditie te passen. Ducasse spreekt zich uit tegen de tijd waarin hij leeft. In die zin lijkt hij als schrijver een tegenspraak te scheppen met zijn Zangen.
Maar ook daarin deed hij uitspraken over taal en poëzie.

'Tot op de huidige dag bevond de poëzie zich op de verkeerde weg; door zich tot in de hemel te verheffen of tot op de grond

te kruipen, heeft zij de beginselen van haar bestaan miskend, en werd, niet zonder reden, steeds door brave lieden uitgejouwd. Zij kende geen bescheidenheid… de schoonste eigenschap die een onvolmaakt wezen kan bezitten.(12)'

Bij nader onderzoek echter zou men ook kunnen zeggen dat het gaat om de individuele ontwikkeling van de schrijver Isidore Ducasse en lijkt het onzin om een schrijver vast te pinnen op uitspraken, gedaan in een literair werk.

Literatuur
Voor dit essay is gebruik gemaakt van:
- Isidore Ducasse Comte de Lautréamont, Oeuvres complètes, Les Chants de Maldoror, Lettres, Poésies I et II, Gallimard, 1990.
- Lautréamont Isidore Ducasse, Poésies, Mille et une nuits, 1995.
- Comte de Lautréamont, De Zangen van Maldoror, Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam 1980.
- Lautréamont, Maldoror and poems, Penguin classics, Hammondsworth, 1978
- Maurice Blanchot, Lautréamont et Sade, Les éditions de minuit, Paris, 1984
- Albert Camus, De Mens in Opstand, De Bezige Bij, Amsterdam, 1973.
- Aimé Césaire, René Daumal e.a. , Das Geheimnis des Comte de Lautréamont, Tiamat, Berlin, 1986.
- Wallace Fowlie, Lautréamont, Twayne publishers, New York, 1973
- Bernard Marcadé, Isidore Ducasse par Bernard Marcadé, présentation et anthologie, Seghers, Paris, 2002.
- Robert Montal, Lautréamont, Classiques du XXe Siècle, 1973.
- Marcelin Pleynet, Lautréamont, écrivains de toujours, , Seuil, 1985.

Tijdschrift: 'Lautréamont', L'Arc, no. 33, Paris, 1967.