Julio Cortázar

Rond zijn achttiende wilde hij leraar worden. De opleiding viel hem echter tegen en hij ontvluchtte Buenos Aires. Na een rondreis door Europa waarbij hij in aanraking kwam met het surrealisme, vatte hij bij terugkeer toch weer de studie op.

Vijf jaar later studeerde hij af als leraar. Hij wilde wel verder studeren, maar om zijn moeder te helpen ging hij werken. In Bolivar, een klein plaatsje in de provincie, begon hij les te geven.

Zijn eerste dichtbundel, Presencia, publiceerde hij onder het pseudoniem Julio Denis. Hij was vierentwintig. In 1941 plaatste hij onder dat pseudoniem ook een artikel over Arthur Rimbaud, in een tijdschrift. Weer drie jaar later publiceerde hij zijn eerste verhaal.

Het was een roerige tijd in Argentinië. Cortázar sloot zich aan bij de groepen die tegen de komst van Juan Perón ageerden. Toen deze aan de macht kwam, gaf hij het lesgeven op en ging hij terug naar Buenos Aires. Daar publiceerde hij zijn eerste verhalenbundel, La otra orilla.

Hij slaagde erin om 1948 officieel vertaler te worden voor Engels en Frans. De werkdruk die dia met zich meebracht had allerlei neurotische verschijnselen tot gevolg. Eén ervan, het zoeken van kakkerlakken in zijn eten, verdween door het schrijven van een verhaal, Circe, dat later opgenomen zal worden in Bestario. Hierin is Mario de derde verloofde van Delia. Haar eerdere verloofde pleegden zelfmoord. Delia is een vreemd meisje dat vreemde bonbons

Pas in 1949 zou hij het eerste werk onder zijn eigen naam publiceren. Ook in dat jaar schreef hij zijn eerste roman. Het werk was een soort voorstudie voor Rayuela. Het werd geweigerd en zou pas na zijn dood verschijnen.

Twee jaar later reisde hij naar Parijs. Hij wilde er gaan wonen en begon te werken voor de Unesco als vertaler. In Parijs kreeg hij het idee om over ‘cronopios’, ‘fama’s’ en ‘esperanza’s’ te gaan schrijven. Simpel gezegd zijn het een soort bijnamen voor verschillende soorten mensen. Cronopio’s zijn bijvoorbeeld kunstenaars en muziekliefhebbers. Ze zijn snel enthousiast en houden zich niet aan regels. Fama’s en Esperanza’s schrikken daarvan. Die willen dat iedereen op zijn

beurt wacht, kaartjes koopt en netjes blijft.

‘Sommige cronopio’s hebben zich enorm opgewonden toen ze erachter kwamen dat het heelal misschien assymetrisch is, wat indruist tegen het beroemdste van alle algemeen aanvaarde denkbeelden.’ (1)

In 1953 trouwde hij met Aurora Bernárdez, een Argentijnse vertaalster.

Het jaar erop bezocht hij Montevideo, ter gelegenheid van een Unesco-congres. Hij wandelde er door de stad en leerde zo de buitenwijk ‘El Cerro’ kennen, waar later La Maga (uit Rayuela) vandaan zou komen. In Buenos Aires bleven intussen verhalen in tijdschriften verschijnen. Verder op reis in Italië begon hij aan vertalingen van verhalen van Edgar Allan Poe.

In 1959 verscheen de bundel Las armas secretas, waarin het verhaal El perseguidor een verandering in zijn stijl van schrijven aankondigt. In het Nederlands heet de bundel Geheime wapens en het verhaal De achtervolger. Het verhaal gaat over een saxofonist, Johnny genaamd, met wie overduidelijk Charlie Parker werd bedoeld, aan wie het (in memoriam) ook is opgedragen.

In de jaren erna reisde hij naar de Verenigde Staten en naar Cuba. In Frankrijk verscheen de eerste vertaling van zijn werk.

Rayuela verscheen in 1963. Verhalen en artikelen volgden elkaar op. In de Verenigde Staten en Duitsland kwamen nu ook vertalingen uit. Cortázar koos deze jaren ook voor een steeds duidelijkere politieke stellingname: voor de bevrijding van Latijns-Amerika en tegen de aanwezigheid van de Verenigde Staten in Vietnam. In 1970 reisde hij met zijn tweede vrouw, Ugne Karvelis, naar Chili ter gelegenheid van de

ambtsaanvaarding van president Salvador Allende.

In 1973 verscheen Libro de Manuel, een politieke roman, waarin onder andere het gebrek aan mensenrechten in Latijns-Amerikaanse dictaturen aan de kaak werd gesteld. Hij reisde inde jaren erna naar de Verenigde Staten, Mexico en Nicaragua. In het laatste land steunde hij de Sandinistische revolutie. In 1979 bezocht hij Panama met zijn derde vrouw, Carol Dunlop.

In 1981 werd er leukemie geconstateerd. Carol Dunlop overleed in het jaar erna. In ’83 reisde hij naar Buenos Aires voor een bezoek aan zijn moeder. De dictators waren weg, maar er werd van officiële zijde geen aandacht aan zijn bezoek besteed. Maar de mensen in de straten herkenden hem. Terug in Frankrijk overleed hij op 14 februari aan leukemie.

Het belangrijkste werk
1945 La otra orilla (verhalenbundel)
1949 Los Reyes (gedicht)
1951 Bestario (verhalenbundel)
1956 Final del jeugo (verhalenbundel)
1959 Las armas secretas (verhalenbundel)
1960 Los premios (novelle)
1962 Historias de cronopios y de famas (verhalenbundel)
1963 Rayuela (roman)
1966 Todos los fuegos el fuego (verhalenbundel)
1967 La vuelta al dia en ochenta mundos (verhalen, essays en gedichten)

1968 62, Modelo para armar
1968 Ultimo Round (essays, verhalen, gedichten en dergelijke)
1971 Pameos y Meopas (gedichten)
1973 Libro de Manuel (roman)
1974 Octaedro (verhalenbundel)
1980 Queremos tanto a Glenda (verhalenbundel)
1982 Deshoras (gedichten)
1983 Los autonautas de la cosmopista (verhalen)

Rayuela
Je kunt het bekendste boek van Cortázar op verschillende manieren lezen.
Verhaal 1: is hoofdstuk 1 t/m 56 achter elkaar door. De rest, zo’n 190 bladzijden, kun je ongelezen laten.
Verhaal 2: is vanaf hoofdstuk 73, hinkelend door het boek heen.
Verhaal 3: is de eigen keuze van de lezer. Het is een boek dat je in wezen overal kunt beginnen.
Aan het eind van elk hoofdstuk staat het nummer van het hoofdstuk dat je erna kunt lezen. Veel latere commentatoren hebben opgemerkt dat het een soort hyperlinks zijn. Aan de hand van een onbekende gids ga je als het ware door een stad heen.

Verhaal 1 speelt zich af in Parijs en Buenos Aires. Horacio Oliviera heeft of had in Parijs een verhouding met Lucia die La Maga wordt genoemd.

Als het verhaal begint loopt die verhouding eigenlijk af. Oorzaak is het samenwonen zo lijkt het. La Maga heeft een kindje, een zoontje dat Rocamadour wordt genoemd. Het is ziekelijk en eist veel aandacht op. Horacio is ook jaloers en verdenkt La Maga van ontrouw met een vriend, ook lid van dezelfde club van vrienden.

Deze club komt bij elkaar om naar muziek (jazz) te luisteren en te discussiëren. Maar zelfs het verlaten van elkaar lijkt een soort spel dat ook binnen de verhouding blijkt te kunnen vallen. Aan het begin van hun verhouding dwaalden ze ieder voor zich door de stad en kwamen ze elkaar op de een of andere manier telkens, als bij toeval, weer tegen. Ze ontdekten samen allerlei bijzondere plekken en ontmoetten verschillende mensen die op straat leefden, zoals een vrouwelijke clochard.

Toen ze samen gingen wonen, haalde La Maga haar kind op dat tijdelijk elders was ondergebracht. Het maakte een eind aan hun gezamenlijk zwerven. Horacio gaat er nog wel alleen op uit. Het zijn prachtige verhalen, onder andere over een concert van de verlopen pianiste Berthe Trépat.

Als Horacio na een omzwerving door de straten van Parijs weer terug komt, bemerkt hij dat Rocamadour is gestorven. Eén voor één komen de vrienden van de club binnen. Ze krijgen het allemaal door. Uiteindelijk ontdekt La Maga het als laatste.

Het is de definitieve breuk, omdat Horacio niet in staat lijkt tot medeleven. Maar pas daarna bemerkt hij hoe verliefd hij eigenlijk was. Hij dwaalt rond door Parijs, maar komt haar nergens meer tegen. Ook de club houdt op te bestaan.

In Buenos Aires wordt Horacio opgevangen door oude vrienden. Traveller die ondertussen met Talitha is, en Gekrepten, een vrouw die al vroeger verliefd op hem was. Traveller en hij wonen tegenover elkaar in de straat. Vanaf het begin is er een toenemend dubbelgangereffect tussen hen merkbaar. Talitha wordt daardoor tussen hen in heen en weer geschoven. Pas op het laatst wordt het duidelijk voor Traveller en Talitha wat La Maga voor Horacio betekende. Dan komt ook het punt dat Talitha en La Maga voor Horacio dezelfde zijn. Traveller en Talitha horen bij een soort rondtrekkend circus

(met de rekenende kat). Als het circus verkocht is, neemt de directeur een inrichting voor geestelijk gestoorden over. Daar, temidden van de patiënten, krijgt Horacio zijn crisis.

Als je vanaf hoofdstuk 73 gaat hinkelen (verhaal 2 volgt), dan is er aan de ene kant minder en aan de andere kant meer eenheid. Minder als het gaat om plaats, meer als het gaat om de tijd. Door te hinkelen verandert het perspectief. Je doet als het ware stappen naar achteren. Dan blijkt ook alles achteraf te worden verteld. Er is een onbekende schrijver, Morelli, die door de club wordt gelezen. Zijn werk lijkt te worden gebruikt om de dood van Rocamadour te verwerken.

Er staan ook citaten van andere schrijvers (onder andere van Georges Bataille) en knipsels uit kranten tussen. Duidelijk een 'commentaar' van de schrijver zelf.

Het gebeuren in Buenos Aires lijkt voor Horacio een soort mislukking. Wat (of wie?) hoopte hij er te vinden? De vrouw die hij lief had en waarover hij zich schuldig voelt, is onbereikbaar geworden. Het boek eindigt als een grammofoonplaat die in de laatste groef blijft hangen.

Parijs en Buenos Aires worden in zekere zin elkaars tegenpolen. Terwijl het in Parijs voortdurend lijkt te regenen, is het in Buenos Aires voortdurend heet en droog. Ook de relatie tussen Buenos Aires en Montevideo is dubbelzinnig. Het zijn als het ware een soort zustersteden, ieder aan een kant van een rivier.

Buenos Aires
Het is een beroemde scène in het boek. Cortázar heeft in een interview verteld dat het eigenlijk het eerste stuk was van het boek dat hij schreef.
Hoe krijg je een pakje spijkers en wat maté van de ene kant van de straat naar de andere? Horatio Oliveira en Traveller wonen exact op de zelfde hoogte van een straat tegen over elkaar. Het is in Buenos Aires op dat moment bloedheet. Ze leggen ieder een plank uit hun raam. In hun kamer verzwaren ze hun plank met boeken, tijdschriften en een kast.

‘Ga je de planken niet aan elkaar binden met je touw?’ vroeg Traveller.
‘Luister. Je weet maar al te goed dat hoogtevrees mij altijd weerhouden heeft op de maatschappelijke ladder te stijgen. Bij de naam Everest alleen al is het alsof ik een trap in mijn kruis krijg. En ik verfoei de mensen, maar niemand zo intens als de sherpa Tensing, neem dat van mij aan.’
‘Of te wel wij moeten de planken aan mekaar binden.’
‘Daar komt het wel op neer, ja,’ zei Oliveira, terwijl hij een sigaret op stak.
‘Je hoort het,’ zei Traveller tegen Talita. ‘Hij wil dat jij naar het

midden van de brug kruipt en het touw vast maakt.’
‘Wie, ik?’ vroeg Talita.
‘Dat heb je toch gehoord?’
‘Oliveira heeft niet gezegd dat ik het moest doen.’
‘Hij zei het misschien niet maar hij bedoelde het wel. Trouwens, het is veel eleganter als jij hem de maté aanreikt.’
‘Ik weet niet eens hoe ik dat touw moet vast maken. Oliveira en jij kunnen knopen aanleggen, maar die van mij gaan onmiddellijk weer los. Ik krijg ze niet eens vast.’
‘Wij zullen wel zeggen hoe het moet,’ zei Traveller minzaam.
Talita haalde de badjas wat strakker aan en trok een draadje dat om haar vinger zat los. Ze voelde een aanvechting om te zuchten maar ze wist dat Traveller daar een gloeiende hekel aan had.
‘Wil je echt dat ik die maté naar Oliveira breng?’ vroeg ze zachtjes.
(p. 233)

Talita ging schrijlings op de plank zitten en schoof ongeveer vijf centimeter naar voren door op haar handen te steunen, haar billen op te drukken en ze een klein eindje verder weer te laten neerkomen.
‘Die badjas zit erg in de weg,’ zei ze. ‘Ik kan beter een broek van jou of iets dergelijks aantrekken.’
‘Och, het is de moeite niet,’ zei Traveller. ‘Stel je voor dat je valt, dan is mijn hele broek naar de knoppen.’
‘Rustig aan maar,’ zei Oliveira. ‘Nog een paar centimeter, dan kan ik het touw naar al naar je toe gooien.’
‘Wat een brede straat is dit eigenlijk,’ zei Talita met een blik naar beneden. ‘Veel breder dan hij vanuit het raam lijkt.’
(p. 234)

Net als Talita dan op het deel van Oliveira wil overwippen, houdt Traveller haar tegen. Het lijkt net alsof hij doorheeft dat als ze dat zou doen, hij haar kwijt is. En terwijl Talita zwetend in de hitte in haar badjas halverwege de straat op de planken brug zit, beginnen Oliveira en Traveller een discussie over het

spel dat ze spelen en hoe het gespeeld moet worden. Traveller zegt dat Talita de maté maar bij Oliveira naar binnen moet gooien. Bevangen door de hitte kan ze dat niet. Dan gaat Traveller nota bene een hoed voor haar zoeken. De spanning lijkt weg te ebben als zij met Oliveira praat. Tenslotte gooit Talita de maté bij Oliveira naar binnen en gaat ze over de plank terug naar Traveller.

Lautréamont
‘Oh Lautréamont,’ herinnerde La Maga zich ineens. ‘Ja, ik geloof dat hij heel bekend is ginds.’
‘Hij kwam uit Uruguay, al zou je het niet zeggen.’
‘Dat zou je inderdaad niet zeggen,’ beaamde La Maga om zich te rehabiliteren.
(p. 47)

Bronnen
Julio Cortázar, Rayuela: een hinkelspel, Meulenhoff, Amsterdam, 2000
Julio Cortázar, Reis om de dag in tachtig werelden, Meulenhoff, Amsterdam, 1991